Halil ibrahim KÜPLÜ

Düşünce & Epistemoloji • Bağımsız İnceleme Bilmek, Öğrenmek ve Uygulamak: Ezber Hamallığından Gerçek Ustalığa Zihinsel Dönüşüm Bilişsel illüzyonları yıkmak, bilginin sürtünmesiyle yüzleşmek ve teoriden sahaya tork üretmek üzerine... 21. yüzyılın en büyük paradoksuyla karşı karşıyayız: İnsanlık tarihinin biriktirdiği tüm kütüphaneler, bilimsel makaleler, patentler ve teknik eğitimler avucumuzun içindeki cam ekranlarda, tek bir dokunuş mesafesinde. Ancak insanlık tarihi hiçbir dönemde; bu kadar çok "bildiğini sanan" , bu kadar çok tüketen ama bu kadar az "anlayan ve uygulayan" kalabalıklara şahitlik etmemişti. Johann Wolfgang von Goethe, iki asır önce çağları aşan o sarsıcı tespiti yapmıştı: "Bilmek yetmez; uygulamalıyız. İstemek yetmez; yapmalıyız." — Johann Wolfgang von Goethe Gündelik dilde çoğu zaman birbirinin yerine kullanılan, eşanlamlı sanılan üç kritik eşik vardır: Bilmek , Öğrenmek ve U...

Hiperera & Yüksek Performans Çağı • Bölüm #2 Bilişsel Kaldıraç (Cognitive Leverage): Asistan Değil, Zihinsel Çarpan Olarak Yapay Zeka Antik Yunan'ın dahi matematikçisi ve mühendisi Arşimet, mekanik prensipleri çözdüğü an tarihe kazınan o cüretkâr meydan okumayı dile getirmişti: "Bana yeterince uzun bir kaldıraç ve sağlam bir dayanak noktası verin, dünyayı yerinden oynatayım." Arşimet'in işaret ettiği ilke basitti ama insanlık tarihini kökünden değiştirdi: Kaldıraç (leverage) , sınırlı bir biyolojik kas gücünü alıp onu binlerce katına katlayarak devasa kayaları, gemileri ve kaleleri hareket ettirebilir hale getiriyordu. Sanayi Devrimi; buhar makineleri, hidrolik pistonlar ve dişli kutularıyla temelde fiziksel kaldıracın gezegen ölçeğindeki zaferiydi. İnsan, kas gücünün biyolojik sınırlarını mekanik kaldıraçlarla aştı. Ancak 21. yüzyılın üçüncü çeyreğinde artık sınırımız kas gücümüz değil. Bugün bizi sınırlayan şey; dikkat penceremiz,...

The Prisoner (2009) • Bölüm #4 "Çölün Ortasındaki Yankı": Rover, Kolektif Suçluluk ve Bastırılan Bilinçdışı Issız çölün kavurucu sessizliği aniden derinden gelen ritmik, tok bir zonklamayla yırtılır. Ayaklarınızın altındaki kumlar bir sıvı gibi dalgalanmaya, tepecikler yarılıp çökmeye başlar. Ufukta bir toz bulutu değil; yerin metrelerce altından adeta bir jeolojik lav gibi fışkıran, nefes alıp veren, devasa, biçimsiz ve sütten beyaz bir kütle yükselir. Ne gözleri vardır ne kolları; fakat üzerinize doğru akarken yaydığı o boğucu metafizik basınç, damarlarınızdaki kanı dondurmaya yeter: Rover uyanmıştır. Patrick McGoohan'ın 1967 tarihli başyapıtında Rover; Soğuk Savaş paranoyasının bir ürünü olan, kaçan tutsakları plajlarda kovalayıp üzerlerine çöken devasa beyaz bir meteoroloji balonuydu. O dönemin izleyicisi için bu, devletin gözetleme ve yakalama aygıtının karikatürize ama ürpertici bir mekanik simgesiydi. Ancak 2009 yapımı mini dizide Bi...

The Prisoner (2009) • Bölüm #3 "Curtis'in Cenneti": Neden Hiç Kimse 1 Numara Değil? — 2 Numara'nın Anatomisi ve Paternalist Teknokrasi Her distopyanın kalbinde görünür ya da görünmez bir tiran oturur. George Orwell'ın 1984 'ünde devasa posterlerden süzülen soğuk bakışlarıyla "Büyük Birader" vardır; Franz Kafka'nın Şato 'sunda ise zirvesine asla ulaşılamayan, adı telaffuz edilemeyen esrarengiz yöneticiler hüküm sürer. Hiyerarşi doğası gereği bir piramittir ve piramitlerin tepesinde daima "Bir Numara" bulunur. Fakat The Prisoner (2009) evrenine adım attığınız an, insanlık tarihinin tüm siyaset felsefesini ve iktidar mimarisini altüst eden tuhaf bir absürtlükle karşılaşırsınız: Köy'ü yöneten, sokakları kameralarla izleyen, insanlara ev ve roller tayin eden, her kapıyı açan anahtara sahip olan o kibar, yaşlı adamın yakasındaki rozette "1" değil, "2" yazmaktadır. Ian McKellen'...

The Prisoner (2009) • Bölüm #2 "Ben Bir Numara Değilim!" — Bireysel Hafıza, Kimlik ve Bilişsel Amnezi 1967 yılında Patrick McGoohan televizyon ekranından tüm dünyaya o ölümsüz manifestoyu haykırdığında Soğuk Savaş'ın zirvesiydi: "Ben bir numara değilim, ben özgür bir insanım!" ( "I am not a number, I am a free man!" ). O dönemde numara olmak; totaliter devlet bürokrasisinin dişlileri arasında ezilmek, bir sicil fişine, askeri bir koda ya da cezaevi damgasına indirgenmek demekti. Fakat 2009 AMC yeniden çevriminde Jim Caviezel'in hayat verdiği 6 Numara (Michael) bu cümleyi aynı şiddetle haykırdığında, alt metin çok daha sarsıcı, çok daha metafizik bir ontolojik trajediye dönüşür. Çünkü 2009 yapımı Köy'de hiç kimseye zorla kelepçe takılmaz. İşkence odaları yoktur. İnsanlar sabahları birbirlerine neşeyle "İyi günler 147!" , "Nasılsın 313?" diye selam verirler. Köy sakinleri isimlerini kaybetmiş...

Hiperera & Yüksek Performans Çağı • Bölüm #1 Doğrusal Dünyadan Üstel Çağa: Katlanarak Büyüyen Teknolojiyi Anlamak Şöyle bir deney hayal edin: Bulunduğunuz odadan çıkıp düz bir çizgide 30 büyük doğrusal adım atıyorsunuz. Her adımınız tam 1 metre olsun. 30 adımın sonunda nereye varırsınız? Çok basit: 30 metre uzağa; muhtemelen sokağın başına ya da bahçe kapısına. Şimdi deneyi kuralı değiştirerek baştan yapalım: İlk adımınız yine 1 metre olsun, ancak her bir sonraki adımınız bir öncekinin iki katı uzunluğa (üstel) ulaşsın. 1 metre, 2 metre, 4 metre, 8 metre... 30 üstel adım attığınızda nereye varırsınız? İnsan beyni bu soruyu sezgisel olarak cevaplamakta zorlanır; genellikle birkaç kilometre ya da şehirlerarası bir mesafe tahmin edilir. Oysa matematik acımasız ve nettir: 30. adımınız tam 1 milyar 73 milyon metreye (yaklaşık 1.073.741 km) ulaşır. Bu mesafe, Dünya'nın çevresini 26 kez turlamak ya da Dünya ile Ay arasındaki mesafeyi neredeyse üç ke...